Margrethe Venema, schrijver, dichter, denker, natuurmens


Geertje Geertsma, Zonder titel, 2015


Dossier Grenzeloos (2015)


Hokjesdenken

Volgens Jiddu Krishnamurti (1895-1986) is al het menselijke denken in wezen hokjesdenken, waarbij in termen van goed en beter, van groot en klein, van sterk en zwak etc. gedacht wordt. Ook het waarnemen vindt vaak plaats door middel van vergelijking, waarbij al wat is door ons beoordeeld wordt. Dit is mooi en dat is lelijk. Deze mens faalt en deze heeft succes. De mens is hoger dan het dier. Homo's zijn vies. Als we ons aan onze eenzijdige beelden en opvattingen vastklampen, is het onmogelijk om het bijzondere van een totaal andere persoon te zien. De oordelen die ons druk kwebbelende brein aanbrengt zijn oorzaak van scheiding en conflict. Discussies ontstaan waarbij ieder voor zijn eigen stukje opkomt. Het ene individu verheft zich boven het andere, de ene groep keert zich tegen de andere, er wordt hevig gemanipuleerd om zo controle over het leven te houden. Ambities, verwachtingen, hebberigheid, trauma's etc. maken deel uit van het bewustzijn. In deze is het bewustzijn 'een opeenstapeling van duizend 'gisterens'. Wat nu is kan echter altijd beter. Met vooruitgang als oogmerk stellen we ons doelen en schuiven zo het geluk naar de toekomst. Maar met als uitgangspunt ons verleden: Het bekende is ons referentiekader, het veilige functioneert als richtlijn, zelfs al wordt onze blik erdoor beperkt en onze liefde erdoor ingekapseld, zelfs al laten oude patronen ons onophoudelijk strijden. Is het mogelijk om ons van onze psychische conditionering te bevrijden? Kunnen we leven zonder te vergelijken tussen goed en beter? Stoppen met denken? Met concurreren? Wat is eigenlijk vooruitgang?


Natuurlijke staat van zijn

Het werk van Geertje-Geeske Geertsma brengt ons terug naar de tijd voor de beschaving, waarin de mens nog in direct contact stond met de natuur. Geertsma gaat in tegen de invloed van het rationalisme. In de zeventiende eeuw wordt door middel van de leus 'Ik denk dus ik besta' het analytische denken expliciet als hoogste goed aangemerkt. Bijkomend wordt het magische denken als ondeugdelijk en primitief gezien. Als voorbeeld van deze onttovering stelt Geertsma dat we het afgeleerd hebben om dieren vanuit een onbevangen blik waar te nemen. Veelal gebruiken we ze voor onze eigen doeleinden: We eten ze op en maken er schoenen van. We hebben er geen idee van hoe we hen door de bio- industrie leed berokkenen. Net als wijzelf zijn ook dieren slachtoffer van het hokjesdenken: Ontdaan van hun bijzonderheid zijn het inferieure dingen geworden. Kennen we het dier wel? En elkaar? Wat is ervoor nodig om de harmonie tussen onszelf en de natuur te herstellen? Maken wij zelf geen deel uit van die natuur?

Door haar werk wil Geertsma laten zien wat er gebeurt als we de aangebrachte barrières tussen onszelf en andere levensvormen opheffen. Op haar doeken doemen 'harige spoken' op die in eerste instantie choqueren. Pas als we ons er met ons gevoel voor openstellen ontdekken we de zachtheid die van de beelden uitgaat. Voor een moment realiseren we ons dat we zelf bij lange na niet zo aaibaar en ontvankelijk zijn, maar we zeggen het niet hardop, we drukken deze ontdekking zo snel mogelijk weg. Toch gaat het bij Geertsma om iets wezenlijks. Ergens diep in ons weten we dat het om iets gaat wat wij verleerd zijn. Ondanks de verworvenheden van het vooruitgangsdenken is er ook sprake van achteruitgang, van verlies. Als ik opnieuw naar Geertsma's werk kijk stel ik vast dat er in de totale aandacht die er van het kind voor het dier is geen sprake meer is van een rangorde; er zijn geen scheidslijnen meer. Mens en dier, mens en natuur zijn één. Op basis van empathie ontstaat er een nieuwe liefdevolle verbinding via het dier met de Aarde zelf. Deze liefde vereist intelligentie, maar niet de intelligentie die aan het denken gekoppeld is. Het is een zaak van het hart, eenduidig in betekenis en warm. Grenzen tussen object en subject vervagen. Het 'ik' stelt zich niet langer meer als iets totaal anders op tegenover de rest. Anders dan in de gefragmenteerde wereld', waarin elk mens afzonderlijk zijn leven onder controle probeert te houden, bewerkstelligt het ongecompliceerde minnespel dat Geertsma's werk laat zien rust en harmonie en laat zo zien hoe het ook anders kan.

Daar waar Geertje-Geeske Geertsma in haar werk de nadruk legt op de aarde, zijn Krishnamurti en Ylil Hogeveen voorbeelden van mensen die bij de ziel vertrekken. Geertsma is concreet; de verbinding tussen de twee wezens die zij laat zien is lichamelijk en warm. Krishnmurti en Ylil gaan meer uit van het abstracte. Beide uitersten zijn niet alledaags, maar geven op eigen wijze antwoord op de wereld van vandaag. Beide beogen grenzeloosheid en liefde, waarbij het 'ik' ondergeschikt wordt aan het grotere geheel en grenzen vervagen. Zoveel als ze van elkaar verschillen, lijken ze ook op elkaar. Ze bewegen zich op het zelfde koord.


Hier is niemand

In de serie Schoen en voetafdruk onderzoekt Ylil Hogeveen wat het betekent om niemand te zijn. Als ik op haar site rondkijk kom ik veel schoenen tegen, ofwel met iemand erin, ofwel zonder iemand. Soms ook zie ik enkel nog voetstappen of verdwijnt de persoon voor een deel in de achtergrond, zoals in de afbeelding. Hoewel de schoenen uitdrukking geven aan een stukje van onze cultuur, wijzen de samensmeltende broek en behang aan dat hier niemand meer is

Voor Ylil staat 'Hier is niemand' symbool voor de afwezigheid van het problematische 'ik'. Zonder gedachten aan het verleden of aan de toekomst is de geest in het nu. In die stille geest is evenwicht en harmonie en gaan creativiteit en liefde schuil. De danser lost op in de dans, de kunstenaar in zijn kunst, de mens in zijn achtergrond. Wie niemand meer is, heeft zich van zijn conditionering losgemaakt. Hoewel hij niemand meer is, is hij tegelijk heel dicht bij zichzelf en volledig vrij om zichzelf uit te drukken. Denken, voelen en handelen zijn één. Het is nog niet zo gek om Niemand te zijn: Niemand heeft het strijdbijltje erbij neergegooid. Hij heeft zich overgegeven en hoeft niets meer. Alles gaat vanzelf. Uit de boom die hij is groeien spontaan vruchten. Daarom is Niemand gelukkig.


Niemand is iemand

Volgens Krishnamurti is er geen tijd nodig en dus geen proces, om 'een einde te maken aan de activiteiten van het 'ik'. ' Meditatie betreft een onmiddellijk gebeuren, waarbij inzicht direct tot de juiste handeling leidt.' Maar dat is één kant van het verhaal. Elders geeft hij aan dat 'iedere activiteit van het denken, elke trilling van het gevoel (en dus elke ik-activiteit), een stapsteen naar de waarheid wordt, die eeuwig leven is.' En: 'De waarheid zit meer in het proces dan in het resultaat,' waarbij 'het gevoel van afgescheidenheid langzaam slijt'. Al met al wijst de praktijk uit dat we als mens stapsgewijs van ervaringen leren. Dat er een proces voor nodig is om je van het 'bepaalde ik' te ontdoen, komt omdat we vaak buitengewoon gehecht zijn aan onze gemaakte identiteit, aan 'Ik ben iemand'. We beperken ons enorm door ons sterk met onze opvattingen en rollen te identificeren. 'De heilige, de zondaar, de slaaf, de overwinnaar etc. staan allen gelijk in hun waan, zolang ze in onbevredigd verlangen geworteld zijn.' En dit geldt ook voor de opofferingsgezinde moeder, de strijdbare idealist, de betweterige filosoof, de aantrekkelijke charmeur, de neurotische verzamelaar, de flexibele werknemer, de zweverige high sensitive personality, de nobele heer en andere ingekaderde begrensde ikken! We kunnen van Krishnamurti leren onze aangenomen identiteit te relativeren en ook dat we door aandachtig te leven en meditatie in verbinding kunnen komen met het totaal, waarin we ruimte en vrijheid vinden om los van onze rollen samen met anderen onszelf te zijn. Aan de andere kant blijven we allemaal fragmenten, puzzelstukken. In de verbinding met het totaal komen afzonderlijke individuen echter in een ander daglicht te staan. Iemand is dan wel in wezen niemand, maar niemand mag dan ook iemand zijn. Hoe dan ook hebben we elke dag met een sociale identiteit of met meerdere te maken, waarbij innerlijke tegenstrijdigheden en neurotische patronen aan de orde van de dag zijn. Als we begrijpen wat ons drijft en ons bewust worden van de verbanden tussen tegenstellingen in onszelf en tussen elkaar, kunnen we ons door de vele paradoxen die het leven rijk is laten inspireren om via onze persoonlijke weg steeds meer ballast achter ons te laten. Krishnamurti geeft in deze aan dat 'je niet tot heelheid komt door de individualiteit te ontlopen, maar door er doorheen te gaan.'




Ylil, Meditatie (81), 2014

Ik spiegel mij aan
de vis die zich overgeeft
en toch niet verdrinkt



Ylil, De gehangene (3), 2010

de Gehangene
speelt met alle illusies
hij kijkt, ZIET, loopt door

Verstilling, beweging, herhaling

Ook bij Ylil Hogeveen is er ruimte voor het proces. De serie Meditaties geeft uitdrukking aan de paradox, waarbij de gefragmenteerde werkelijkheid en het totaal bij elkaar komen. Ook andere tegenstellingen, zoals stilte en beweging, voor- en achtergrond, ernst en humor vinden uitdrukking in het werk, maar niet als uitersten van elkaar. Via een proces brengt Ylil de tegenstellingen spelenderwijs bij elkaar, waarbij een natuurlijke eenheid ontstaat. Opvallend aan haar werk zijn de herhalingen. Telkens is zij gedurende een lange tijd met een thema bezig, waarbij steeds andere aspecten worden belicht en gaandeweg verdieping optreedt. Ook in de afzonderlijke schilderijen bedient Ylil zich van herhalingen. Patronen blijken een functie te hebben. Het mediteren een eigen ritme.

Als ik naar de vele vissen van Ylil kijk, word ik mij ervan bewust dat veel psychologische groeiprocessen zich aan de hand van herhaling ontwikkelen. Zowel in ons alledaags leven, in relaties en tijdens meditatieve momenten, lopen we vaak steeds tegen dezelfde patronen aan. Als het er op lijkt dat er gaandeweg niets verandert, kan de herhaling van zetten ons tureluurs maken. Vaak zijn de herhaling en ook de eventuele crisissen die daarmee gepaard gaan nodig om ons gaandeweg iets bij brengen, waarbij oude patronen langzaam wegebben en nieuwe ontstaan. Als je herhaling als een manier om in verandering te stappen ziet en je aan het natuurlijke ritme van groei overgeeft krijgt het een eigen schoonheid. Dan geef de herhaling je de gelegenheid om jouw specifieke levensthema te onderzoeken. Als je de 'bubbels', 'bepaalde ik-elementen' zoals reacties vanuit sterke emotie of het verlangen naar macht, toelaat en zonder oordeel gadeslaat, zullen ze op den duur verdwijnen. In het neutraal gadeslaan van jezelf ontstaan rust en ruimte, waarbij je je steeds meer als een vis in het water voelt, één met de andere vissen en de achtergrond. Verbinding is de kick!


De wereld op zijn kop

De schilderijen over de Gehangene geven misschien wel het sterkst het paradoxale in het bestaan aan. Aan de ene kant representeert de Gehangene uit de Tarot een periode van crisis, waarbij een mens doodgelopen is en letterlijk tot stilstand gedwongen wordt. Aan de andere kant symboliseert de Gehangene de kans om het leven drastisch om te gooien. Juist als de nood hoog is, wordt het noodzakelijk je ideeën en doelstellingen te herzien. Als we bereid zijn anders te gaan kijken en daaruit volgend anders te handelen verdwijnen de moeilijkheden. Wat dat betreft maakt Ylil in haar werk de crisis tot een betekenisvolle gebeurtenis. Eenmaal op de kop verschuiven de perspectieven en volgt inzicht op inzicht. Starre verwachtingen maken plaats voor liefde, strijd wordt spel, ernst gaat voortaan hand in hand gaat met humor. Misschien is dat de reden dat de Gehangene van de afbeelding iets met een circusartiest gemeen heeft. Zij hangt dan wel, maar kijkt met een onbezorgde en open blik de wereld in. Alles om haar heen is in beweging en nodigt haar uit om het licht, de kleurenrijkdom, weer in het leven toe te laten. Zij pakt de draad weer op, vernieuwt zich en dat behelst een groot geluk.


De grootste paradox

Als ik het totale werk van Ylil overdenk, dan kom ik tot de conclusie dat de tegenstelling leven en sterven overal doorheen schemert. Zoals alle tegenstellingen zijn ook leven en sterven onlosmakelijk met elkaar verbonden. Ze maken deel uit van de grootste paradox. De serie Meditaties gaat net als de serie Schoen en voetafdruk over het sterven van het 'ik', waardoor het leven juist naar je toekomt. De betekenis van de Gehangene gaat vanwege de noodzaak te veranderen over hetzelfde. Sterven is hier hetzelfde als afscheid nemen, een periode beëindigen om jezelf tegelijkertijd te kunnen vernieuwen. Sterven gaat meestal niet vrijwillig en afscheid nemen doet veel pijn. Het is een hele kunst om onze ik-dingen achter ons te laten, en nog meer als het verlies van een kostbaar goed of een dierbare dreigt of als de echte dood in de buurt komt. 'Leven betekent sterven', zou Krishnamurti kunnen zeggen. 'Voor iemand die vrij is van (ik-)verlangens bestaan geen dood, geen begin en geen einde, geen pad  van liefde en geen pad van leed. Het verdriet van de dood maakt dan plaats voor een zich steeds vernieuwend leven.' Hoe pijnlijk cru is dat en hoe verrukkelijk waar tegelijk? Krishnamurti overschrijdt hier menselijk gezien een grens. Hij betreedt een onmenselijk gebied waarin geen beperking is en waarin het leven van eeuwigheid is. Hij betreedt het grenzeloze.

En dan, in het gezicht van de dood, vinden we nieuwe kracht om de ander lief te hebben als onszelf. Als we genoeg lief hebben gehad kunnen we dierbare anderen om ons heen uiteindelijk loslaten en bedanken voor alles wat zij ons gegeven hebben, al gaat elk mens met een mensenhart bij  verlies eerst door een periode van stilstand en is een rouwproces noodzakelijk. De Gehangene is iemand, een mens van vlees en bloed en tegelijk is hij niemand. Iemand, een individu, houdt van iemand anders, een ander individu, maar iemand die niemand is overstijgt het individuele en houdt van iedereen en alles. Welk dal hem ook wacht, hij zal altijd een uitweg vinden.